مفهومشناسی واژه «شبهه»2 | ... |
تعریف اصطلاحی شبهه
نگارنده منبعی علمی نیافته است كه در آن به تعریف علمی شبهه پرداخته و تفاوت شبهه و سؤال مشخص شده باشد. در این میان به جزوهای دست یافتیم كه پژوهشگران دانشكده علوم حدیث با تأكید بر تفاوت میان سؤال و شبهه، آن را این گونه تعریف كردهاند: هر اشكال، پرسش یا ابهامی كه در برداشتها، تحلیلها، تصمیمات و رفتارهای مرتبط با سعادت فرد یا جامعه منشأ خطا و اشتباه در شناخت حق از باطل گردد، شبهه نامیده میشود. آنان فرق میان سؤال و شبهه را براساس هدف و حالت طرح مسئله تبیین كردهاند:
“هدف از سؤال یافتن حقیقت است اما هدف از شبهه سست كردن پایههای حقیقت؛ علاوه بر آن سؤال مؤدبّانه طرح میشود، اما شبهه با انواع طعنها، توهینها و … همراه است و اما منظور ما از سؤالات و شبهات حدیثی، مجموعه سؤالها و ابهامها و طعنهایی است كه در آن یك حدیث خاص مورد سؤال واقع و مضمون آن تكذیب شده است و یا آنكه اندیشه یا اعتقادی از مجموعه اعتقادات و معارف تشیع را مورد سؤال و تشكیك قرار دادهاند و دستمایهی آن سؤال یا شبهه، حدیث است. “
تعریف فوق از سؤال و شبهه منحصراً معطوف به مواردی است كه با ابزار گفتار بیان شده است؛ در حالی كه ابزار شبهه فراتر از گفتار است؛ از این رو لازم است در تعریف شبهه ابزار آن را به گفتار منحصر نسازیم؛ زیرا بسیاری از شبهات با ابزاری غیر از گفتار ابراز میشوند؛ با توجه به این نكته، تعریف صحیحتر شبهه به این شرح است: «هر پیام مشتمل بر دستگاهی شبه استدلالی كه در آن یكی از باورها و بنیادهای اعتقادی یا تعالیم عملی دین مورد خدشه قرار گیرد یا منشأ خطا و اشتباه در شناخت درست آنها و هر حقیقتی شود.»
در تعریف یاد شده، واژه پیام به منزله جنس تعریف است. پیام اعم از گفتار، رفتار یا هر چیز دیگری است كه میتواند حامل شبهه و حاكی از آن باشد؛ زیرا پیامها از راههای مختلف غیرمتنی و گفتاری مانند رفتار و نمادها نیز قابل ابراز و انتقالاند؛ نظیر پیامهای تبلیغاتی كه از طریق تصویر به مخاطب القا میشوند.
برای مثال در یك تصویر تبلیغاتی، چهره شاداب یك جوان غربی با چشم رنگی، لباسها و نمادهای مشخص آن مانند كاپشن و شلوار لی و… به تصویر كشیده شده است كه به یك موتورسیكلت تكیه زده است؛ در حالی كه پشت سر او تا دوردست صدها موتورسیكلت دیده میشود كه در فضای آزاد به طور منظم چیده شدهاند. در تصویر دیگری، چهره نه چندان شاداب یك جوان شرقی با لباس فرم ویژه مردم چین و كره شمالی نشان داده میشود كه با رغبت و اشتیاق، تنها به یك موتورسیكلت چشم دوخته كه در حصار و پشت ویترین مغازه نهاده شده است.
تقارن دو تصویر این پیام را القا میكند كه جوان غربی از امكانات مورد علاقه جوانان برخوردار و كاملاً شاداب است؛ ولی جوان چینی و كرهای محروم از آزادی كه لباس فرم نماد و دلیل آن است و محروم از امكانات در حسرت حتی یك موتورسیكلت، آن هم از آن سوی شیشه است كه به سرابی میماند. در این دو تصویر نه گفتاری ردّ و بدل شده و نه گزارهای نوشته شده است؛ بلكه پیام از طریق نوعی تصویرگریِ نمادین بیان و القا شده است.
بسیاری از تصاویر و كاریكاتورهایی كه به قصد تخریب پایههای اعتقادی كشیده شدهاند، از این قبیلاند. البته در پیامهایی كه تصاویر القا میكنند، الزاماً قصد تخریب وجود ندارد؛ چرا كه گاهی عكاس یا فیلمبردار تصویری تهیه میكند كه صحنهای مخرب را رقم میزند، بدون آنكه قصد تخریب داشته باشد؛ ولی انتخاب یك عكس یا فیلم خاص و انتشار آن میتواند همراه با قصد تخریب باشد، هرچند آن تصویر با این هدف تهیه نشده باشد.
معمولاً شبهات بیان شده در قرآن كریم صریح و روشن هستند و از طریق حكایت گفتار شبههگر به مخاطب فهمانده میشوند؛ هرچند در شماری از آیات نیز به طور تلویحی، غیر مصرّح و مضمر به شبهه اشاره شده است. در این موارد از فضای آیه و عناصر معرفتی موجود در آن میتوان فهمید كه آیات الهی معطوف و ناظر به كدامین شبههاند. چنان كه در مواردی صرفاً به بیان فعل یا افعال مخدوش بسنده شده و سپس عناصری معرفتی در آیات آمده است كه نشان میدهد فعل یا افعال بیان شده بر نوعی شناخت استوار است؛ شناخت نادرستی كه بر شبهه مبتنی و این افعال نشان دهنده آن است.
در هر صورت انواع گزارش شبهه در قرآن با گزارش گفتار یا رفتار یا تركیبی از گفتار و رفتار همراه است؛ چنان كه پاسخها نیز در قالب گفتار، رفتار یا تركیبی از گفتار و رفتار ارائه میشود.
همچنین در تعریفی كه از شبهه بیان كردیم، آمده است كه شبهه «مشتمل بر دستگاهی شبه استدلالی است»؛ این بدان معناست كه هیچ شبههای به خودی خود شكل نمیگیرد. هر شبهه بر عناصری شناختی استوار است و بر نوعی استدلال تكیه دارد. ساختار استدلال با دستهای از گزارهها همراه است كه دستگاهی فكری را سامان میدهد. این دستگاه استدلالی همان قیاس است؛ قیاسی كه باید از یقینیات تشكیل شده باشد تا برهانی بوده، بالذات و به اضطرار منتج باشد. در حالی كه دستگاه استدلالی شُبهه فاقد مؤلفههای علمی مورد نیاز است؛ از همین رو شِبه استدلالی نامیده شده است تا بر این نكته تأكید شده باشد كه اولاً شبهه بر نوعی استدلال تكیه دارد و ثانیاً استدلالی كه شبهه بر آن متكی است، فاقد مؤلفههای علمی لازم و صرفاً مشابه استدلال است.
فرم در حال بارگذاری ...
[یکشنبه 1396-04-18] [ 01:15:00 ب.ظ ]
|